Otyłość i zdrowie psychiczne łączy dwukierunkowa zależność. Życie z otyłością może zwiększać ryzyko depresji i pogarszać samopoczucie. Z kolei depresja, przewlekły stres czy trudności w regulowaniu emocji mogą sprzyjać wzrostowi masy ciała i utrudniać leczenie otyłości. Dlatego skuteczna pomoc wymaga uwzględnienia zarówno zdrowia fizycznego, jak i psychicznego.
Z okazji Światowego Dnia Walki z Otyłością, który obchodzimy 24. października, wyjaśniamy, czym różnią się nadwaga i otyłość, dlaczego warto podejmować leczenie oraz czy obawa przed przytyciem powinna powstrzymywać przed wizytą u psychiatry.
Nadwaga a otyłość – czym się różnią?
Nadwaga i otyłość wiążą się z nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej, które może zagrażać zdrowiu. Otyłość jest przewlekłą chorobą, a jej rozwój zależy od współdziałania wielu czynników biologicznych, środowiskowych i psychospołecznych. Znaczenie mają między innymi geny, mechanizmy regulacji apetytu, dostępność żywności, aktywność fizyczna, sen oraz przyjmowane leki.
Do wstępnej oceny masy ciała u dorosłych wykorzystuje się wskaźnik BMI. Oblicza się go, dzieląc masę ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu. Według standardowych progów:
- BMI od 25 do poniżej 30 wskazuje na nadwagę;
- BMI wynoszące 30 lub więcej wskazuje na otyłość.
Wskaźnik BMI można obliczyć samodzielnie, korzystając z ogólnodostępnych kalkulatorów: Kalkulator na stronie NFZ
PAMIĘTAJ – BMI jest jednak wskaźnikiem przesiewowym stosowanym u dorosłych. Nie rozróżnia mięśni od tkanki tłuszczowej ani nie pokazuje jej rozmieszczenia, dlatego też nie nadaje się do rzetelnej oceny m.in u sportowców z dużą masą mięśniową. Dlatego ocena zdrowia obejmuje również:
- obwód talii,
- wywiad medyczny,
- wyniki badań,
- występujące powikłania.
Dlaczego otyłość wymaga leczenia?
Otyłość jest chorobą przewlekłą, której konsekwencje mogą dotyczyć niemal całego organizmu. Zwiększa ryzyko poważnych schorzeń, może ograniczać samodzielność i odbierać komfort codziennego życia. Jej leczenie pomaga chronić zdrowie, zachować sprawność i zmniejszać ryzyko powikłań.
Do możliwych konsekwencji otyłości należą:
- Cukrzyca typu 2 – nadmiar tkanki tłuszczowej sprzyja insulinooporności i zaburzeniom regulacji glukozy. Cukrzyca może z czasem uszkadzać nerki, wzrok, nerwy i naczynia krwionośne.
- Choroby serca i naczyń – otyłość sprzyja nadciśnieniu oraz zaburzeniom lipidowym, zwiększając ryzyko zawału serca, niewydolności serca i udaru mózgu.
- Stłuszczeniowa choroba wątroby – nagromadzenie tłuszczu w wątrobie może prowadzić do zapalenia, włóknienia, a u części chorych także marskości.
- Większe ryzyko niektórych nowotworów – między innymi raka jelita grubego, nerki, trzonu macicy oraz raka piersi po menopauzie.
- Bezdech senny i gorsza regeneracja – powtarzające się przerwy w oddychaniu podczas snu mogą powodować senność w ciągu dnia i problemy z koncentracją, a także dodatkowo obciążać układ krążenia.
- Ból stawów i utrata sprawności – większe obciążenie kolan i bioder sprzyja chorobie zwyrodnieniowej. Ból może utrudniać chodzenie, wchodzenie po schodach i wykonywanie codziennych czynności.
- Problemy z oddychaniem i mniejsza tolerancja wysiłku – zadyszka oraz nasilenie objawów astmy mogą ograniczać aktywność, rekreację i udział w życiu społecznym.
- Przewlekła choroba nerek – otyłość zwiększa ryzyko uszkodzenia nerek zarówno poprzez cukrzycę i nadciśnienie, jak i niezależnie od tych chorób.
- Zaburzenia płodności i funkcji seksualnych – mogą występować trudności z zajściem w ciążę, zaburzenia owulacji czy erekcji. Otyłość zwiększa również ryzyko powikłań ciąży.
- Pogorszenie zdrowia psychicznego i jakości życia – przewlekłe dolegliwości, ograniczenia sprawności oraz doświadczanie stygmatyzacji mogą nasilać stres, obniżać samoocenę i sprzyjać depresji.
NIDDK — konsekwencje zdrowotne nadwagi i otyłości
Nie wszystkie te powikłania wystąpią u każdej osoby. Ich ryzyko zależy między innymi od stopnia i czasu trwania otyłości, rozmieszczenia tkanki tłuszczowej oraz innych czynników zdrowotnych. Warto podjąć leczenie, zanim pojawią się dolegliwości, ponieważ część zmian przez długi czas rozwija się bez wyraźnych objawów.
Plan leczenia powinien uwzględniać stan zdrowia, możliwości i potrzeby pacjenta. Może obejmować:
- wsparcie żywieniowe,
- dostosowaną aktywność fizyczną,
- pomoc psychologiczną,
- farmakoterapię,
- leczenie bariatryczne.
Celem jest trwała poprawa zdrowia i codziennego funkcjonowania. WHO
Otyłość a depresja – jak masa ciała wpływa na psychikę?
Badania wskazują, że otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem późniejszego wystąpienia depresji, a depresja ze zwiększonym ryzykiem rozwoju otyłości. Jest to zależność obserwowana w badaniach populacyjnych, a nie nieuchronny scenariusz dla każdej osoby. Sama masa ciała nie pozwala ocenić czyjegoś zdrowia psychicznego. Przegląd badań podłużnych
Na samopoczucie osoby z otyłością mogą wpływać ból, ograniczenie sprawności, zmęczenie i zaburzenia snu. Trudności te bywają przeszkodą w realizowaniu zainteresowań, pracy czy utrzymywaniu kontaktów społecznych.
Duże znaczenie ma również stosunek otoczenia. Wyśmiewanie, nieproszone komentarze o wyglądzie, dyskryminacja i ocenianie przez pryzmat wagi mogą nasilać wstyd, obniżać samoocenę i prowadzić do wycofania. Stygmatyzacja masy ciała wiąże się także z ryzykiem lęku, depresji, zaburzonych zachowań żywieniowych i unikania opieki medycznej. Zawstydzanie może utrudniać podejmowanie leczenia. NIDDK — stygmatyzacja masy ciała
Czy depresja i stres mogą powodować wzrost masy ciała?
Pogorszenie stanu psychicznego może zmieniać apetyt, sen i codzienną aktywność. W depresji nawet przygotowanie posiłku czy wyjście z domu bywają dużym wysiłkiem. Często więc osoby zmagające się z zaburzeniami psychicznymi zamawiają szybkie i niezdrowe jedzenie. Utrata energii, motywacji i zainteresowań może utrudniać dbanie o zdrowie.
Depresja nie zawsze prowadzi do przytycia. U części osób powoduje zmniejszenie apetytu i chudnięcie, u innych zwiększenie apetytu oraz wzrost masy ciała. Zmiany wagi mogą więc wynikać z samej choroby, niezależnie od stosowanych leków. NHS — objawy depresji
Przewlekły stres również może wpływać na apetyt i zachowania żywieniowe. Jedzenie bywa sposobem na chwilowe złagodzenie napięcia, smutku lub samotności. Dodatkowo niewystarczający sen może zwiększać uczucie głodu i utrudniać regulowanie ilości spożywanego pokarmu. CDC — czynniki ryzyka otyłości, NIDDK — sen i masa ciała
Może wówczas powstać błędne koło: trudności psychiczne sprzyjają wzrostowi masy ciała, a konsekwencje otyłości dodatkowo pogarszają samopoczucie. W takiej sytuacji warto równolegle zajmować się oboma problemami.
Jedzenie emocjonalne – kiedy warto poszukać wsparcia?
Okazjonalne sięganie po jedzenie dla przyjemności lub pocieszenia nie musi oznaczać zaburzenia. Warto jednak zwrócić uwagę na sytuacje, w których jedzenie staje się głównym sposobem radzenia sobie z emocjami, towarzyszy mu poczucie utraty kontroli albo silny wstyd.
Powtarzające się epizody spożywania dużej ilości jedzenia z poczuciem utraty kontroli mogą wymagać diagnostyki w kierunku zaburzenia z napadami objadania się. Otyłość i zaburzenia odżywiania nie są tym samym, ale mogą współwystępować.
Podczas konsultacji można przyjrzeć się temu, jakie emocje i sytuacje poprzedzają trudności z jedzeniem. Zależnie od potrzeb pomoc może obejmować psychoterapię, wsparcie psychodietetyczne oraz ocenę psychiatryczną. Więcej informacji o formach wsparcia znajduje się na stronie Jak pomagamy w NURT Centrum Terapii.
Leki psychiatryczne a masa ciała – czy po antydepresantach się tyje?
Nie wszystkie leki psychiatryczne powodują tycie. Poszczególne preparaty różnią się wpływem na apetyt, metabolizm i masę ciała. Niektóre zwiększają ryzyko przyrostu wagi, wiele ma niewielki wpływ lub jest uznawanych za względnie neutralne, a część może wiązać się z jej obniżeniem.
Dobór leczenia powinien uwzględniać obawę przed przytyciem
Podczas dobierania leczenia psychiatrycznego bierzemy pod uwagę jego skuteczność, bezpieczeństwo, choroby współistniejące oraz działania niepożądane, których pacjent szczególnie chciałby uniknąć. Wpływ na masę ciała jest jednym z ważnych elementów tej rozmowy.
Pacjent ma prawo oczekiwać, że jego obawa przed przytyciem zostanie potraktowana poważnie, a lekarz zaproponuje skuteczny lek bez takiego działania, jeżeli istnieje odpowiednia i bezpieczna możliwość. Nie da się zagwarantować braku przyrostu masy ciała u każdej osoby. Można natomiast wspólnie wybrać leczenie o możliwie korzystnym profilu i ustalić sposób monitorowania jego efektów. Takie uwzględnianie preferencji pacjenta jest zgodne z zaleceniami NICE dotyczącymi leczenia depresji.
Obawa o wagę nie powinna zatem wstrzymywać przed szukaniem pomocy psychiatrycznej. Jeśli podczas leczenia pojawi się niepożądany wzrost masy ciała, warto zgłosić go lekarzowi. Możliwe dalsze działania zależą od sytuacji klinicznej. Leków nie należy samodzielnie odstawiać.
Pomoc psychiatryczna i psychoterapia w Gdańsku — NURT Centrum Terapii
Jeżeli obniżony nastrój, lęk, jedzenie pod wpływem emocji lub obawa przed działaniami leków utrudniają Ci codzienne życie, możesz omówić je ze specjalistą.
W NURT Centrum Terapii w Gdańsku dostępne są konsultacje psychiatryczne, psychoterapia oraz konsultacje psychodietetyczne. Pomoc dobieramy adekwatnie do oczekiwań, potrzeb i preferencji Pacjenta. Wsparcie w zakresie zdrowia psychicznego może być częścią szerszego planu leczenia otyłości.
Poznaj zespół NURT Centrum Terapii lub skontaktuj się z rejestracją, aby umówić konsultację.
- Angelika Sawicka – psychodietetyk
- Klaudia Guzińska – terapeutka uzależnień, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, psychodietetyk
Najczęstsze pytania o otyłość, psychikę i leki
Czy otyłość może prowadzić do depresji?
Otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem depresji. Znaczenie mogą mieć ograniczenia sprawności, ból, problemy ze snem oraz doświadczenie stygmatyzacji. Nie każda osoba z otyłością zachoruje jednak na depresję.
Czy depresja może powodować tycie?
Tak, u części osób depresja wiąże się ze zwiększeniem apetytu, ograniczeniem aktywności i wzrostem masy ciała. U innych powoduje utratę apetytu oraz chudnięcie.
Czy istnieją leki przeciwdepresyjne, po których się nie tyje?
Tak, dostępne są leki o niewielkim ryzyku przyrostu masy ciała, a niektóre mogą wiązać się z jej spadkiem. Dobór zależy od rozpoznania, przeciwwskazań i indywidualnej reakcji organizmu.
Co zrobić, jeśli podczas leczenia psychiatrycznego rośnie masa ciała?
Powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu. Warto ocenić możliwe przyczyny i omówić dalsze postępowanie, w tym ewentualną zmianę leczenia. Nie odstawiaj leku samodzielnie.