19 listopada – Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Przemocy wobec Dzieci
Dzieciństwo powinno być czasem odkrywania świata, budowania relacji i stopniowego poznawania siebie. To właśnie w dzieciństwie kształtują się podstawowe przekonania o tym, czy świat jest bezpiecznym miejscem, czy można ufać innym ludziom i czy własne emocje oraz potrzeby mają znaczenie.
Nie każde dziecko ma jednak możliwość dorastania w poczuciu bezpieczeństwa. Przemoc wobec dzieci wciąż pozostaje poważnym problemem społecznym. Nie zawsze przybiera ona formę oczywistą i łatwą do rozpoznania. Może kryć się za zamkniętymi drzwiami, w codziennych relacjach, “niewinnych” komunikatach, a nawet w zachowaniach, które dorośli usprawiedliwiają wychowaniem, zmęczeniem czy troską o dobro dziecka.
Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Przemocy wobec Dzieci to okazja, by pochylic się nad problemem przemocy wobec najmlodszych i przypomnieć sobie, że odpowiedzialność za bezpieczeństwo dziecka zawsze spoczywa na dorosłych.
Przemoc wobec dziecka to nie tylko bicie
Kiedy myślimy o przemocy wobec dzieci, często w pierwszej kolejności przychodzi nam na myśl przemoc fizyczna. Tymczasem krzywdzenie może mieć wiele postaci, a część z nich bywa trudna do zauważenia – zarówno przez otoczenie, jak i przez same osoby, które jej doświadczają.
Do form przemocy wobec dzieci należą między innymi:
- Przemoc fizyczna – bicie, szarpanie, popychanie, uderzanie, kopanie, a także inne działania powodujące ból, obrażenia lub strach.
- Przemoc seksualna
- Przemoc psychiczna i emocjonalna – poniżanie, wyśmiewanie, zawstydzanie, zastraszanie, grożenie, odrzucanie, uporczywe krytykowanie czy podważanie wartości dziecka.
- Zaniedbywanie – niezaspokajanie podstawowych potrzeb fizycznych i emocjonalnych dziecka, brak odpowiedniej opieki, zainteresowania, ochrony czy wsparcia.
- Przemoc rówieśnicza i cyberprzemoc – nękanie, upokarzanie, wykluczanie, rozpowszechnianie kompromitujących materiałów, groźby czy uporczywe naruszanie granic w internecie.
Warto pamiętać, że przemoc nie zawsze pozostawia widoczne ślady. Słowa, które dla dorosłego mogą wydawać się jedynie wyrazem złości lub chwilowej frustracji, dla dziecka mogą stać się źródłem głębokiego wstydu, lęku i przekonania, że nie zasługuje na szacunek.
Nie każde trudne zachowanie rodzica oznacza przemoc. Dorośli mogą popełniać błędy, tracić cierpliwość i doświadczać przeciążenia. Istotne jest jednak to, czy potrafią wziąć odpowiedzialność za swoje zachowanie, naprawić relację i zadbać o to, by krzywdzące sytuacje się nie powtarzały.
„To dla twojego dobra”, czyli kiedy wychowanie przekracza granice
W niektórych rodzinach przemoc bywa usprawiedliwiana tradycją, przekonaniem o konieczności dyscyplinowania dzieci lub doświadczeniami wyniesionymi z własnego dzieciństwa.
„Mnie też tak wychowywano”.
„Dziecko musi się nauczyć posłuszeństwa”.
„Nie można mu na wszystko pozwalać”.
„Jak nie posłucha, trzeba mu pokazać, kto tu rządzi”.
Takie komunikaty mogą sprawiać, że krzywdzące zachowania zostają uznane za normalny element wychowania. Tymczasem dziecko potrzebuje granic, zasad i konsekwencji, ale nie potrzebuje strachu, upokorzenia ani bólu, by się uczyć.
Wychowanie bez przemocy nie oznacza wychowania bez stawiania granic
Dorosły może stanowczo reagować, odmawiać, stawiać wymagania i egzekwować ustalone zasady, jednocześnie szanując godność i emocje dziecka. Różnica polega na tym, że celem nie jest podporządkowanie dziecka za wszelką cenę, lecz wspieranie jego rozwoju, samodzielności i odpowiedzialności.
Dziecko natomiast nie musi bać się rodzica, żeby go szanować. Nie musi być posłuszne ze strachu, żeby nauczyć się współpracy.
Jak przemoc wpływa na rozwój dziecka?
Dziecko rozwija się w relacjach i to dzięki bezpiecznej więzi z dorosłymi uczy się rozpoznawać emocje, regulować napięcie, budować poczucie własnej wartości i nawiązywać relacje z innymi ludźmi. Kiedy osoba, która powinna zapewniać ochronę, staje się źródłem zagrożenia, dziecko znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji. Może jednocześnie kochać opiekuna, potrzebować jego bliskości i odczuwać przed nim lęk. Taka sprzeczność bywa dla dziecka bardzo obciążająca.
Do możliwych konsekwencji doświadczania przemocy należą:
- trudności z regulacją emocji i radzeniem sobie ze stresem;
- obniżone poczucie własnej wartości i nadmierne poczucie winy;
- trudności w budowaniu zaufania i bezpiecznych relacji;
- wycofanie społeczne, lękliwość lub nadmierna czujność;
- zachowania agresywne, impulsywne lub autoagresywne;
- problemy ze snem, koncentracją i nauką;
- dolegliwości somatyczne, takie jak bóle brzucha czy głowy;
- objawy depresyjne, lękowe lub związane z traumą.
Nie u każdego dziecka wystąpią wszystkie wymienione trudności. Reakcje zależą między innymi od rodzaju i czasu trwania przemocy, wieku dziecka, dostępnego wsparcia oraz możliwości uzyskania pomocy.
Ważne jest również to, że skutki krzywdzenia nie muszą być widoczne od razu. Niektóre dzieci przez długi czas starają się funkcjonować tak, jakby nic się nie działo. Mogą dobrze się uczyć, być grzeczne, nie sprawiać problemów i nie mówić o swoich doświadczeniach.
Dlatego brak widocznych objawów nie oznacza, że dziecko nie potrzebuje ochrony.
Jak rozpoznać, że dziecko może doświadczać przemocy?
Nie istnieje jeden charakterystyczny sygnał, który jednoznacznie wskazuje na krzywdzenie. Warto jednak zwrócić uwagę na nagłe lub utrzymujące się zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu dziecka.
Niepokój mogą wzbudzić między innymi:
- wyraźne wycofanie, smutek lub drażliwość;
- silny lęk przed konkretną osobą lub powrotem do domu;
- nadmierna uległość i potrzeba zadowalania dorosłych;
- nagłe pogorszenie wyników w nauce lub trudności z koncentracją;
- częste skargi na bóle brzucha, głowy lub inne dolegliwości bez jasnej przyczyny;
- zachowania nieadekwatne do wieku, na przykład nadmierna odpowiedzialność za innych;
- ślady obrażeń, których okoliczności powstania są niejasne;
- niechęć do kontaktu fizycznego lub przeciwnie – poszukiwanie bliskości w sposób, który może świadczyć o niezaspokojonych potrzebach emocjonalnych.
Każdy z tych sygnałów może mieć również inne przyczyny. Nie należy na ich podstawie samodzielnie przesądzać o występowaniu przemocy. Warto jednak potraktować je poważnie, przyjrzeć się sytuacji dziecka i – jeśli istnieją powody do niepokoju – poszukać profesjonalnej pomocy.
Co zrobić, kiedy dziecko mówi o przemocy?
Dla dziecka ujawnienie doświadczenia krzywdzenia może być bardzo trudne. Często towarzyszy mu strach przed konsekwencjami, wstyd, poczucie winy lub obawa, że nikt mu nie uwierzy.
Dlatego reakcja dorosłego ma ogromne znaczenie.
Jeśli dziecko decyduje się opowiedzieć o czymś trudnym, warto:
1. Wysłuchać i zachować spokój.
Nie przerywaj, nie okazuj niedowierzania i nie reaguj gwałtownie. Daj dziecku czas i przestrzeń, by opowiedziało tyle, ile jest gotowe.
2. Uwierz dziecku i potraktuj jego słowa poważnie.
Nie bagatelizuj relacji, nie sugeruj, że dziecko coś sobie wymyśla i nie szukaj usprawiedliwień dla osoby, która mogła je skrzywdzić.
3. Powiedz, że to nie jego wina.
Dzieci często obwiniają siebie za zachowania dorosłych. Warto jasno powiedzieć: „To nie twoja wina”, „Dobrze, że mi o tym powiedziałeś/powiedziałaś”, „Nie zasługujesz na takie traktowanie”.
4. Nie obiecuj całkowitej tajemnicy.
Możesz zapewnić dziecko, że będziesz szanować jego prywatność, ale nie obiecuj, że nikomu nie powiesz. Jeśli jego bezpieczeństwo jest zagrożone, konieczne może być zaangażowanie innych osób.
5. Nie wypytuj i nie prowadź własnego dochodzenia.
Zadawaj jedynie proste, otwarte pytania, które pomagają zrozumieć, czy dziecko jest bezpieczne. Nie sugeruj odpowiedzi ani nie naciskaj na szczegóły. Dalsze ustalanie okoliczności powinno odbywać się z udziałem odpowiednio przygotowanych specjalistów.
6. Zadbaj o bezpieczeństwo i poszukaj pomocy.
Jeśli dziecko jest zagrożone, najważniejsze jest zapewnienie mu ochrony. W zależności od sytuacji należy skontaktować się z odpowiednimi służbami, specjalistami lub instytucjami zajmującymi się ochroną dzieci.
Co może zrobić każdy dorosły?
Przeciwdziałanie przemocy wobec dzieci nie jest wyłącznie zadaniem rodziców, psychologów, pedagogów czy instytucji pomocowych, ale całego społeczeństwa.
Każdy z nas może mieć znaczenie:
- reagując na niepokojące sygnały zamiast zakładać, że „to nie nasza sprawa”;
- traktując dzieci z szacunkiem, niezależnie od ich wieku i zachowania;
- ucząc je, że mają prawo mówić „nie”, wyrażać emocje i prosić o pomoc;
- nie stosując kar fizycznych, gróźb, zawstydzania i upokarzania;
- wspierając rodziców i opiekunów, którzy doświadczają przeciążenia i potrzebują pomocy;
- rozmawiając o emocjach, granicach i bezpieczeństwie w sposób dostosowany do wieku dziecka.
Warto też pamiętać, że rodzicielstwo nie musi oznaczać radzenia sobie ze wszystkim samodzielnie. Zmęczenie, stres, trudności wychowawcze czy własne doświadczenia z dzieciństwa mogą wpływać na sposób reagowania na dziecko. Sięgnięcie po wsparcie psychologa lub psychoterapeuty nie jest oznaką porażki. Może być ważnym krokiem w przerwaniu międzypokoleniowego przekazywania krzywdzących wzorców.
Gdzie szukać pomocy?
Jeśli podejrzewasz, że dziecko doświadcza przemocy, nie musisz samodzielnie rozwiązywać całej sytuacji. Możesz zwrócić się o pomoc do:
- 112 – numer alarmowy, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia dziecka;
- 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży;
- 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka;
- lokalnego ośrodka pomocy społecznej, szkoły, poradni psychologiczno-pedagogicznej lub placówki ochrony zdrowia;
- zespołu interdyscyplinarnego zajmującego się przeciwdziałaniem przemocy domowej.
W sytuacji podejrzenia przemocy nie należy czekać, aż pojawią się jednoznaczne dowody. Wątpliwości warto skonsultować ze specjalistami, którzy pomogą ocenić sytuację i wskazać dalsze kroki.
Bezpieczne dzieciństwo zaczyna się od dorosłych
Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Przemocy wobec Dzieci przypomina nam o czymś, co powinno być oczywiste każdego dnia: dziecko ma prawo do bezpieczeństwa, szacunku, ochrony i relacji, w których nie musi obawiać się krzywdy.
Przemoc nie jest metodą wychowawczą. Bezpieczeństwo nie jest przywilejem. Jest prawem każdego dziecka.
W NURT Centrum Terapii wierzymy, że troska o zdrowie psychiczne zaczyna się od bezpiecznych relacji. Jeśli martwisz się o dobrostan swojego dziecka, obserwujesz niepokojące zmiany w jego zachowaniu lub potrzebujesz wsparcia w trudnościach rodzicielskich, warto skonsultować się ze specjalistą.

