Czym jest dysocjacja?
Dysocjacja to mechanizm obronny psychiki, który polega na czasowym odłączeniu się od przeżyć, emocji, ciała, pamięci lub poczucia rzeczywistości. Jest to reakcja układu nerwowego na zbyt duże przeciążenie stresem, lękiem lub doświadczeniem traumatycznym.
W uproszczeniu można powiedzieć:
Gdy coś jest zbyt trudne do zniesienia – umysł „odcina” dostęp do części doświadczenia.
Dysocjacja nie jest chorobą sama w sobie. Jest objawem lub mechanizmem adaptacyjnym, który może pojawić się u osób:
- w silnym lub przewlekłym stresie
- z zaburzeniami lękowymi i atakami paniki
- z depresją
- z PTSD i po doświadczeniach traumatycznych
- w stanie długotrwałego przeciążenia emocjonalnego
Dysocjacja – objawy
Objawy dysocjacji mogą mieć różne nasilenie – od krótkich, przemijających epizodów po stany utrzymujące się tygodniami lub miesiącami.
Najczęstsze objawy dysocjacji to:
- poczucie oderwania od siebie lub świata
- wrażenie bycia „jak za szybą”, „jak we śnie”
- otępienie emocjonalne
- zaburzenia odczuwania ciała
- poczucie nierealności
- problemy z koncentracją i pamięcią
- funkcjonowanie „na autopilocie”
- trudność w odczuwaniu emocji lub bliskości
Dwa najczęstsze i najbardziej charakterystyczne objawy dysocjacyjne to:
👉 depersonalizacja i 👉 derealizacja
Depersonalizacja – co to jest?
Depersonalizacja to stan, w którym osoba ma poczucie:
- że nie jest sobą
- że jest odłączona od własnego ciała lub emocji
- że obserwuje siebie z boku
- że działa automatycznie, jak robot
- że jej głos, ruchy lub myśli są „jakby nie jej”
Pacjenci często opisują to tak:
„Czuję się, jakbym oglądał siebie w filmie”
„Wiem, że to moje ciało, ale czuję się od niego oddzielony”
„Jestem jakby pusty w środku”
„Funkcjonuję, ale jak nie ja”
Ważne:
W depersonalizacji zachowany jest krytycyzm – osoba wie, że to tylko zmiana w odczuwaniu.
👉 To nie jest psychoza, nie jest utratą racjonalnego kontaktu z rzeczywistością.
Derealizacja – co to takiego?
Derealizacja polega na poczuciu, że:
- świat jest nierealny, sztuczny, „płaski”
- wszystko wygląda jak scenografia lub sen
- kolory, dźwięki i przestrzeń są zmienione
- rzeczywistość wydaje się obca, odległa, zamglona
Pacjenci mówią:
„Świat wygląda jak w grze komputerowej”
„Czuję się jak za szybą”
„Wiem, że to prawdziwe, ale czuję, jakby nie było”
Podobnie jak w depersonalizacji – człowiek wie, że to subiektywne odczucie, a nie realna zmiana świata.
Inne formy dysocjacji
Dysocjacja nie zawsze przyjmuje postać depersonalizacji lub derealizacji. U części osób może mieć inne, bardziej złożone lub spektakularne formy.
Amnezja dysocjacyjna – gdy pamięć „wyłącza się” pod wpływem stresu
Amnezja dysocjacyjna polega na:
- utracie pamięci dotyczącej ważnych wydarzeń
- niemożności przypomnienia sobie fragmentów życia
- „lukach w pamięci”, których nie da się wyjaśnić zwykłym zapominaniem
Najczęściej dotyczy:
- wydarzeń traumatycznych
- silnie obciążających okresów życia
- sytuacji skrajnego przeciążenia emocjonalnego
Co ważne:
To nie jest uszkodzenie mózgu ani choroba neurologiczna. To mechanizm obronny psychiki, który odcina dostęp do zbyt bolesnych treści.
Napady rzekomopadaczkowe (psychogenne napady niepadaczkowe, PNES)
Napady rzekomopadaczkowe to epizody, które:
- wyglądają jak napady padaczki
- ale nie mają podłoża neurologicznego
- są reakcją organizmu na silny stres i przeciążenie psychiczne
Mogą obejmować:
- drżenia i drgawki
- upadki, sztywność, bezruch
- zaburzenia świadomości
- utratę kontroli nad ciałem
W badaniach EEG i obrazowych nie stwierdza się zmian typowych dla padaczki.
Mechanizm jest podobny:
Gdy napięcie psychiczne jest zbyt duże, organizm „rozładowuje” je przez ciało.
PNES bardzo często współwystępują z:
- traumą (również z dzieciństwa)
- zaburzeniami lękowymi
- depresją
- długotrwałym stresem
Dlaczego pojawia się dysocjacja?
Dysocjacja to reakcja przeciążonego układu nerwowego. Najczęściej uruchamia się, gdy:
- stres trwa zbyt długo
- lęk osiąga bardzo wysokie nasilenie
- pojawiają się ataki paniki
- organizm nie ma już zasobów do normalnej regulacji emocji
To odpowiednik reakcji „Uciekaj albo walcz” – w wersji: „odłącz się, żeby przetrwać”.
Czy depersonalizacja i derealizacja są groźne?
Choć są:
- bardzo nieprzyjemne
- przerażające
- dezorganizujące życie
to:
✅ nie są niebezpieczne i bezpośrednio zagrażające życiu
✅ nie uszkadzają mózgu
✅ nie oznaczają choroby psychotycznej
Najczęściej utrzymuje się lęk przed nimi samymi.
Leczenie dysocjacji – jak wygląda pomoc?
Psychoterapia jest najskuteczniejszą i podstawową formą leczenia dysocjacji. Bardzo często objawy dysocjacyjne są związane z doświadczeniami traumatycznymi lub długotrwałym przeciążeniem emocjonalnym, które przekroczyło możliwości radzenia sobie danej osoby.
W terapii nie skupia się wyłącznie na samych objawach, ale przede wszystkim na bezpiecznym i stopniowym przepracowywaniu trudnych wspomnień, doświadczeń i przeżyć, które stały się dla psychiki zbyt obciążające. Proces ten odbywa się w tempie dostosowanym do pacjenta i przy jednoczesnym wzmacnianiu poczucia stabilności i bezpieczeństwa. Celem psychoterapii jest nie tylko zmniejszenie objawów, ale także integracja doświadczeń, które wcześniej musiały zostać „odłączone”, oraz odbudowanie zdolności do przeżywania emocji bez uruchamiania mechanizmu dysocjacji.
W zależności od potrzeb stosuje się podejścia ukierunkowane na traumę, terapię poznawczo-behawioralną, terapię schematów czy metody somatyczne. Dzięki temu układ nerwowy stopniowo uczy się, że nie musi już chronić się poprzez odcinanie od siebie i rzeczywistości.
Kiedy zgłosić się po pomoc?
Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli:
- objawy utrzymują się tygodniami lub miesiącami
- nasilają lęk i poczucie bezradności
- towarzyszą im ataki paniki, depresja, bezsenność
- masz poczucie, że „utknąłeś w tym stanie”
Podsumowanie
Dysocjacja, depersonalizacja, derealizacja, amnezja dysocjacyjna i napady rzekomopadaczkowe to objawy przeciążonego układu nerwowego – a nie oznaka „psychozy czy ostrej choroby psychicznej”.
Są odwracalne, możliwe do skutecznego leczenia i bardzo dobrze reagują na odpowiednio prowadzoną terapię.
Zobacz także:
– Czym jest EMDR? Terapia traumy