Neuroplastyczność to zdolność mózgu do reorganizacji struktur oraz tworzenia nowych połączeń neuronalnych w odpowiedzi na doświadczenia i leczenie. To właśnie ten dynamiczny potencjał leży u podstaw skutecznych terapii psychicznych. Daje on nadzieję, że mózg może się zmieniać, a nie tylko funkcjonować według starych, nieradzących sobie wzorców.
Farmakologia wspierająca neuroplastyczność
1. Antydepresanty (np. SSRI, SNRI, TCA, MAOI)
Badania jednoznacznie wskazują, że popularne antydepresanty — w tym selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) — zwiększają poziom BDNF (czynnika wzrostu nerwów) [1], co stanowi podstawę poprawy neuroplastyczności w hipokampie i korze mózgowej.
2. Ketamina – szybki efekt terapeutyczny
Ketamina, stosowana w niskich dawkach, wykazuje bardzo szybkie działanie przeciwdepresyjne, co łączy się z natychmiastowym zwiększeniem BDNF. Aktywowany jest też szlak mTOR, co wpływa na synaptogenezę i plastyczność struktur nerwowych [2].
3. Leki przeciwpsychotyczne
Metaanaliza z 2024 roku wskazuje, że także leki przeciwpsychotyczne (np. olanzapina, risperidon) podnoszą poziom BDNF we krwi po około 6 tygodniach leczenia [3].
Interwencje niefarmakologiczne wspierające neuroplastyczność
1. Aktywność fizyczna
Regularne ćwiczenia poprawiają neuroplastyczność poprzez zwiększenie poziomu BDNF oraz poprawę funkcjonowania [4].
2. Psychoterapia (np. CBT)
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) modyfikuje aktywność neuronalną: wzmacnia kontrolę przedczołową nad strukturami podkorowymi i reorganizuje połączenia w układzie emocjonalnym [5].
3. Neuromodulacja (rTMS, ECT)
- rTMS (repetitive Transcranial Magnetic Stimulation) – powoduje zmiany plastyczne na poziomie synaptycznym, strukturalnym i funkcjonalnym [6].
- ECT – klasyczna metoda o potwierdzonym wpływie na plastyczność w ciężkich stanach, szczególnie opornych na farmakoterapię [7].
4. Trening funkcji poznawczych oraz nauka
Długi trening poznawczy prowadzi do zmian w istocie białej mózgu, potwierdzonych obrazowo w badaniach u pacjentów m.in. po udarze [8]. W zasadzie każde ćwiczenie pamięci, nauka języka obcego, gry na instrumencie czy inna nowa umiejętność pobudza tworzenie nowych połączeń.
5. Mindfulness i medytacja
W badaniu z udziałem osób bez wcześniejszego doświadczenia w medytacji stwierdzono, że po 8 tygodniach programu Mindfulness nastąpił wzrost gęstości istoty szarej [9].
Neuroplastyczność to fundament leczenia — dzięki lekom, terapiom i interwencjom można przebudować mózg i wspierać trwałe zmiany w regulacji emocji, myślenia i zachowania. Podejście zintegrowane, łączące farmakologię (np. SSRI, ketamina) i interwencje niefarmakologiczne (psychoterapia, ćwiczenia, neuromodulacja), daje największe szanse powodzenia.
Źródła:
- Effects of Antidepressant Treatment on Neurotrophic Factors (BDNF and IGF-1) in Patients with Major Depressive Disorder (MDD)
- Ketamine-induced changes in plasma brain-derived neurotrophic factor (BDNF) levels are associated with the resting-state functional connectivity of the prefrontal cortex
- Effects of antidepressant and antipsychotic medication on peripheral brain-derived neurotrophic factor concentration: Systematic review and meta-analysis
- Neuroplasticity of Brain Networks Through Exercise: A Narrative Review About Effect of Types, Intensities, and Durations
- Neural Effects of Cognitive Behavioral Therapy in Psychiatric Disorders: A Systematic Review and Activation Likelihood Estimation Meta-Analysis
- TMS and neocortical neurons: an integrative review on the micro-macro connection in neuroplasticity
- Bilateral ECT induces bilateral increases in regional cortical thickness
- Neuropsychological rehabilitation, neuroimaging and neuroplasticity: A clinical commentary
- Mindfulness practice leads to increases in regional brain gray matter density